Ruimtemakers in Transitie | Stadslezing #3 – 2025

Bekijk hier de livestream opname van de lezing

Verslag van de stadslezing op 14 oktober 2025

Op dinsdagavond 14 oktober vond in het Forum Zoetermeer de tweede stadslezing in de reeks Zoetermeer in Transitie plaats. Na een eerdere bijeenkomst over collectieve woonvormen stond deze keer de veranderende rol van de architect centraal. Onder de titel “Ruimtemakers in transitie” spraken stadsbouwmeester Zoetermeer en architect Ronald Knappers en architect Jeroen Geurst over experiment, identiteit en de toekomst van het vak. In een panelgesprek met Arie Lengkeek en Edward van Dongen (ERA Contour) werd vervolgens gereflecteerd op opdrachtgeverschap, vernieuwing en de rol van bewoners in het ontwerpproces.

Een stad in verandering

Moderator Simone van Architectuurpunt Zoetermeer opende de avond met een schets van de uitdagingen waar de stad voor staat. Zoetermeer groeit opnieuw – met zo’n 10.000 tot 16.000 nieuwe woningen tot 2040 – maar de ruimte is schaars. De vraag is niet alleen hoeveel er gebouwd moet worden, maar vooral voor wie en hoe. De architectuur van Zoetermeer is altijd een afspiegeling geweest van de tijdgeest: van systeembouw en hoogbouw in de jaren zestig, via de experimentele woonerven van de jaren zeventig, tot de huidige nadruk op verdichting en duurzaamheid.
De centrale vraag van de avond: is er nog ruimte voor experiment in een tijd van standaardisatie en woningdruk?

Ronald Knappers: “Experiment zit in het DNA van Zoetermeer”

Stadsbouwmeester Ronald Knappers belichtte de rijke experimentele geschiedenis van Zoetermeer. De stad, ooit ontworpen als new town, kent vele woningtypen en vernieuwende woonconcepten. Zo werden in de jaren zeventig projecten ‘het Pleintjesplan’ (de eerste woonerven van het land), de dekwoningen van Albers, in Meerzicht, de alzijdige structuralistische terrasflat aan het Douzapad in Palenstein, maar ook de ‘hangende tuinen’ bij de grote galerijflats (ook van ERA) in de wijken Palenstein en Driemanspolder als experimentele woonvormen gerealiseerd. Ze brachten variatie, collectieve ruimten en een menselijke maat in de stad. 

Maar ook zonder subsidie bleek destijds veel vernieuwingszin aanwezig: architecten en opdrachtgevers zochten naar woonkwaliteit en gemeenschapszin in plaats van louter efficiëntie.

Knappers stelde dat juist deze periode nu opnieuw inspiratie kan bieden. “De druk om snel te bouwen is groot, maar de vraag is: bouwen we nog wel voor de lange termijn? Zoetermeer is groot geworden door experiment. Laten we dat niet vergeten.” Hij pleitte voor nieuwe vormen van experiment – bijvoorbeeld door bestaande eengezinswoningen te splitsen, nieuwe woonvormen te testen en de menselijke maat terug te brengen in verdichtingsprojecten.

“We hebben nieuwe typologieën nodig,” aldus Knappers. “Niet alleen meer woningen, maar betere, die gemeenschapszin en zeggenschap stimuleren.”

Jeroen Geurst: “De architect als ontwerper van samenleven”

Architect Jeroen Geurst (Geurst & Schulze) nam het stokje over en plaatste de discussie in een breder perspectief. Ook hij ziet een verschuiving in de rol van de architect: van vormgever naar ontwerper van samenlevingsvormen. Geurst pleitte voor “de proeftuin” – kleine experimenten waarin opnieuw wordt nagedacht over wonen, collectiviteit en zeggenschap.

Hij liet historische en internationale voorbeelden zien, van de IBA Berlijn tot collectieve woonprojecten in Zürich, waar bewoners vanaf het begin meedenken en mede-eigenaar zijn van hun woonconcept. Zulke initiatieven – vaak coöperatief georganiseerd – leiden tot verrassende woonvormen met gedeelde voorzieningen en sterke sociale netwerken.

“Standaardisering heeft het wonen uitgehold,” stelde Geurst. “We moeten opnieuw leren ontwerpen voor mensen in plaats van voor spreadsheets.”

Geurts sloot af met een oproep tot een “Zoetermeerse proeftuin”: een plek waar architecten, bewoners, ontwikkelaars en gemeente samenwerken om nieuwe concepten te testen. Niet omwille van het experiment zelf, maar om weer betekenisvolle woonomgevingen te maken.

Panelgesprek: opdrachtgeverschap en identiteit

In het aansluitende gesprek gingen Arie Lengkeek en Edward van Dongen van ERA Contour in op de rol van de ontwikkelaar. Beiden benadrukten dat goed opdrachtgeverschap essentieel is om ruimte te creëren voor ontwerpkwaliteit.

Lengkeek verwijst naar zijn ervaring met coöperatief opdrachtgeverschap: “Laat bewoners mede-opdrachtgever zijn. Geef ze invloed op wat er gebouwd wordt – niet alleen achteraf via inspraak, maar van meet af aan.”

Van Dongen vertelt over de lessen uit zestig jaar ERA Contour, waaronder het project Happy Days in Zoetermeer. Daar staat ontmoeting centraal: collectieve tuinen, veranda’s en wandelpaden nodigen uit tot contact. “Het doet ertoe wat je maakt,” zei hij. “Een goed ontwerp zorgt ervoor dat mensen elkaar ontmoeten. Dat versterkt de gemeenschap.”

De toekomst van de ruimtemaker

Het gesprek met publiek en panel bracht een breed gedeelde wens naar voren: de architect moet opnieuw betekenis krijgen in het bouwproces. 
Niet slechts als estheet van gevels, maar als verbinder tussen bewoners, ontwikkelaars en overheid.
De toekomst van het vak ligt volgens de sprekers in ontwerpkracht, samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid.

Ook het publiek droeg ideeën aan, variërend van het betrekken van jongeren bij nieuwe woonconcepten tot het versterken van bestaande gemeenschappen. Daarbij werd benadrukt dat vernieuwing niet altijd grootschalig hoeft te zijn: ook binnen bestaande wijken kan geëxperimenteerd worden met gedeelde voorzieningen, kleinschalige verdichting en nieuwe eigendomsvormen.

Slotgedachte

De avond eindigde met een gezamenlijke conclusie: de toekomst van Zoetermeer vraagt om durf – om architecten en opdrachtgevers die buiten de gebaande paden treden, om bewoners die hun woonomgeving mede vormgeven, en om een gemeente die ruimte biedt voor experiment.

Zoals Knappers het samenvatte:

“Zoetermeer is groot geworden door vernieuwing. Als we die geest weer weten te vinden, kan de stad opnieuw een voorbeeld zijn.”

Locatie: Tribune Forum Bibliotheek Zoetermeer.

Tekst en Verslag: architectuurpunt Zoetermeer
Ben je benieuwd naar meer van deze avond? Bekijk hier de livestream opname van de lezing terug.
Fotoverantwoording: diverse beelden uit de presentaties van Ronald Knappers en Jeroen Geurst.