Terugblik Lezing “Het dak op!”

Verslag van de stadslezing op 23 september 2025

“Is it not against all logic when the upper surface of a whole town remains unused and reserved exclusively for a dialogue between the tiles and the stars?” (Le Corbusier)

Na een veelzijdig en feestelijk Dakenfestival nodigde het ArchitectuurPunt Zoetermeer op 23 september 2025 uit om tijdens een interessante avond de veelvuldige mogelijkheden van het gebruik van daken verder te verkennen. 

Jeroen Scholten,  Strategisch adviseur Stedelijke Vernieuwing & Wonen en projectleider van het dakenteam, Gemeente Zoetermeer, Marc Bukman, architect en eigenaar van Steenhuis Bukman architecten en Dennis de Waart, oprichter en eigenaar van de Dakkas in Haarlem vertelden over hun ambities, ervaringen en successen. 

De Zoetermeerse Dakenaanpak

Jeroen Scholten start met bovengenoemde citaat van de beroemde architect Le Corbusier, vrij vertaald: Is het niet tegen alle logica in als de oppervlakte van hele steden ongebruikt is en  uitsluitend gereserveerd blijft voor een dialoog tussen de tegels en de sterren?

Daken en de hoogte van daken hebben iets magischs, veelbelovends en spannends – en worden inderdaad veel te vaak niet gebruikt.

Nederland en dus ook Zoetermeer, staat de komende jaren voor een aantal zeer uitdagende ruimtelijke ontwerpopgaven. Zo is er grote behoefte aan meer en betaalbare woningen, vraagt klimaatverandering om maatregelen en vergt ook de energietransitie ruimte. Het gebruik van daken kan een belangrijke bijdrage spelen aan de oplossing voor deze uitdagingen.  

Dakenteam Zoetermeer

Per 1 januari 2023 ging het Zoetermeerse Dakenteam van start. Het Zoetermeerse Dakenteam, een klein team bestaand uit drie personen met een flexibele schil, maakt deel uit van de gemeente en probeert zoveel mogelijk vastgoedeigenaren in de stad te overtuigen om hun platte (vaak ongebruikte) daken beter te benutten. Wethouder Ronald Weerwag acteert als “Dakenwethouder”, als bestuurlijk boegbeeld. Het dakenteam faciliteert, stimuleert en regisseert de dakenaanpak in Zoetermeer.

Het team doet dit aan de hand van de ‘vierkleurenbenadering’, waarbij zij naast optoppen (rood), ook stadsnatuur (groen), waterberging (blauw), en duurzame energieopwekking (geel) op daken aanmoedigen. Het in 2022 gerealiseerde ‘Vierkleurendak’ op het Stadhuis fungeert daarbij als inspirerend voorbeeld. Want ook bij de daken geldt: zien is geloven!

Een kansenkaart voor de Zoetermeerse daken laat zien dat er 1.000 woningen toegevoegd zouden kunnen worden door optoppen en verdichten, er is ruimte voor 20.000 m2 zonnepanelen op de Zoetermeerse daken, er zouden 50.000.000 l regenwater kunnen worden opgevangen (dat is het volume van 20 olympische zwembaden. En er zou voor 40.000 m2 vergroening kunnen plaatsvinden, dat zijn ongeveer 7 voetbalvelden. 

Het dakenteam Zoetermeer vervolgt in navolging van de Rotterdamse aanpak vier dakensporen:

Spoor 1: Optoppen, aanplakken, uitplinten (OAU)

Zoetermeer is een van de landelijke koplopers in Nederland op het gebied van optoppen. Sinds 2024 werkt Zoetermeer, samen met vier andere gemeenten – Ede, Eindhoven, Leeuwarden en Rotterdam – met het Rijk aan het verkennen van een succesvolle aanpak voor gebiedsgericht optoppen. In deze steden, die veel naoorlogse wijken hebben, is er veel potentie voor optoppen. Het doel van de samenwerking is om kennis en ervaringen op te doen en deze met elkaar te delen.

De gemeente Zoetermeer heeft in februari 2025 samen met de woningcorporaties de Goede Woning, Stedelink en Vidomes een intentieovereenkomst voor het OAU getekend. Ze willen samen 400-700 woningen extra realiseren met deze aanpak. Met de ondertekening van de intentieovereenkomst starten de partijen een proeftraject, waarbij geschikte complexen worden geselecteerd en de haalbaarheid nader wordt onderzocht.

Naast het verminderen van het woningtekort kan optoppen, aanplakken en uitplinten ook bijdragen aan het verbeteren van de leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan het verbeteren van de veiligheid, het groen en de uitstraling van het gebouw. Dit geeft ook kansen voor lagere energiekosten door verduurzaming, het toegankelijker maken van de bestaande woningen en het toevoegen van een gevarieerd woningaanbod en extra voorzieningen zoals ontmoetingsruimten en zorgfaciliteiten.

Spoor 2: Daken gemeentelijk vastgoed

Spoor 2 omvat het multifunctioneel maken van de daken van gemeentelijk vastgoed (onder andere plaatsen van zonnecollectoren, al dan niet in combinatie met groen en andere functies). Het Dakenteam organiseerde bijvoorbeeld een workshop voor collega’s van de gemeente. De gemeente stelt de daken van onder andere het stadhuis, het CKC, Fivelingo en de multifunctionele sportvoorziening aan het Willem Alexanderplantsoen beschikbaar voor de realisatie van zonnecentrales. De gemeente werkt nauw samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Speciale aandacht voor samenwerking gaat uit naar de eerste Zoetermeerse energiecoöperatie (ww.dezo.eu). Deze is opgericht door en voor Zoetermeerders. 

Voorbeelden van een geslaagde aanpak zijn Fivelingo in Meerzicht en Pelgrimshoeve in Zoeterhage.

Spoor 3: Eigenaar bewoners: groene en blauwe daken

Spoor 3 gaat over het bevorderen van het gebruik van de daken door individuele eigenaar-bewoners  binnen Zoetermeerse woonwijken. Dit gaat vooral om groene en blauwe functies. Voorbeeld is het initiatief van de Groene Ambassadeurs in Rokkeveen, die collectieve inkopen hebben gedaan, om hun daken te vergroenen. 

Spoor 4: Dakenexposure en community building

Ook het multifunctioneel gebruik van daken wordt gestimuleerd. Dit gebeurt met name in de Zoetermeerse binnenstad (onder andere culturele functies, groen en woningen), in andere bestaande wijken met relatief veel platte daken en bij (omvangrijke) nieuwbouwprojecten.

Aanbevelingen vanuit het Dakenteam zijn:

• Ga voor een eigenstandig dakenbeleid​

• Koppel daken aan andere doelen​

• Laat ‘onafhankelijke partijen’ meedenken en besluiten nemen

• Benut het laaghangend fruit en early adapters​

• Doorbreek het conservatieve denken binnen Finance & Control​

• Stem je dakenaanpak af op de stedelijke morfologie

Het Dakenteam stelde zes Zoetermeerse archtetypen/gebouwtypologieen vast die opgeschaald zouden kunnen worden:  

Conclusies: 

• Bouw aan een brede dakencommunity + toepassen vier- kleurenbenadering (verbindt de aanpak van daken met andere stadsopgaven)

• Benader de opgave gebiedsgericht: Bedenk oplossingen op wijk-/buurtniveau, denk daarbij meteen na over mobiliteitsbeleid en stedenbouw.

• Kweek commitment en bewustwording van bewoners door een breder perspectief te schetsen, te laten meedenken en daken ook plezierig in de picture te zetten, door bijvoorbeeld een dakenfestival te organiseren.

Voor meer info: dakenteam@zoetermeer.nl en/of 06 25701490 (Jeroen Scholten)

Transformatie van oud-verzorgingstehuis ’t Seghe Waert

Architect Marc Bukman heeft met zijn architectuurbureau Steenhuis Bukman een van de eerste, zo niet het eerste, ‘optopproject’ in Zoetermeer ontworpen en ook het bouwproces begeleid.  Het gaat om de grootschalige transformatie van het voormalige verzorgingstehuis t’ Seghe Waert aan de Vaartdreef van architectenbureau Geluk uit 1980. Het complex omvat drie L-vormige vleugels, twee vleugels zijn verbonden met elkaar en voorzien van centrale ruimtes en een hoofdentree. De derde vleugel was verbonden met een loopbrug die inmiddels is afgebroken. Het gebouwencomplex is in bezit van woningcorporatie Vidomes en wordt getransformeerd naar zelfstandige woonruimtes voor uiteenlopende doelgroepen.

T’ Seghe Waert, fase 1 voor en na de renovatie/optopping

Marc nam de zaal mee in alle ontwerpkeuzes die gemaakt moesten worden en vertelde ook over de bouwtechnische problemen die pas tijdens het bouwproces boven water kwamen.

In eerste instantie werd voor deze locatie gekeken naar nieuwbouw. Met name het geluid vanaf de Australiëweg was daarbij een beperkende factor binnen de ontwerpmogelijkheden. Ook de bestaande hogedruk gasleidingen langs de Australiëweg zetten een streep door een aantal ontwerpvarianten. Uiteindelijk kwamen opdrachtgever en architect uit bij een menging van transformatie en optoppen gecombineerd met nieuwbouw. Het project wordt gerealiseerd in vier deelplannen.

Deelplan 1 is inmiddels gereed. Bijzonder is dat het gebouw in bewoonde staat is verduurzaamd en opgetopt. Dit vergde goed overleg met alle bewoners en hun medewerking.

Bijzondere bouwtechnische uitdagingen waren daarbij vooral de constructieve beperkingen qua gewicht van de optopping, de te overbruggen hoogteverschillen op het dak, het aansluiten aan bestaande installaties en onvoorziene omstandigheden zoals leidingen die in realiteit toch anders lagen dan in de getekende plannen.

Marcs lijstje met bevindingen en raadslagen:

Financieel​:

• Optoppen biedt kansen voor VVE’s! ​

• Optoppen is het gemakkelijkst door te zetten bij een ‘natuurlijk’ duurzaamheidsmoment​, dus als men toch al bezig is met de renovatie/transformatie van een gebouw.

• Je hebt geen grondkosten bij optoppen ​

• Bouwkosten bij optoppen waren ca. 3/4 van een nieuwbouwappartement​.

• Lift en trappen zijn al(deels) aanwezig​

• Optoppen geeft investeringsruimte, in dit geval konden een nieuwe entree en een extra lift​ gerealiseerd worden

• De servicekosten worden verdeeld over meer woningen, daarmee wordt het wonen relatief goedkoper​

Procedureel:​

• Beschouw optoppen als onderdeel van een gebiedsontwikkeling, koppel dit echter procedureel los om de doorlooptijd in te korten​

• Voor deelplan 1 is een afzonderlijke (kruimel)procedure gevolgd, zodat de bouw snel(ler) kon starten ​

• Een nadeel van optoppen blijft de extra parkeereis 

• Er werden separate omgevingsvergunningsaanvragen voor deelplan 2 & 3​ gedaan ​

Participatie​

• Renovatie/optoppen in bewoonde staat is heel ingrijpend voor bewoners! Neem de bewoners dus vroegtijdig mee in de plannen, zeker in het geval van gebiedsontwikkeling!

Met deelplan 1 zijn vooralsnog 10 woningen toegevoegd: 5 woningen zijn binnen het gebouw ¨gevonden¨, de conciërge- en andere gemeenschappelijke ruimten werden tot woningen getransformeerd.  Vijf woningen zijn gecreëerd door optoppen. Dit klinkt wellicht weinig, maar van oorspronkelijk 50 woningen zijn er nu 60 woningen gemaakt. En het  worden met de volgende stappen nog meer: In deelplan 2 (renovatie en optoppen van de bestaande aan elkaar gevoegde L-vormige gebouwen) worden 128 woningen gerealiseerd waarvan 21 extra optopwoningen en met deelplan 3  (nieuwbouw torentje dat gedeeltelijk in een waterpartij zal staan) worden 44 extra woningen toegevoegd.

De inspirerende geschiedenis van de Dakkas in Haarlem

Dennis de Waart, initiatiefnemer en eigenaar van De Dakkas in Haarlem vertelde het verhaal hoe hij het nu geliefde en goed bezochte restaurant en uitzichtplek De Dakkas op een parkeergarage midden in het centrum van Haarlem gerealiseerd kreeg. 

Dennis begon een idee om de ongebruikte top van een parkeergarage midden in het centrum van Haarlem te ontwikkelen, zonder concrete opdrachtgever en financiën.  

In 2015 heeft hij buren uitgenodigd om over zijn ideeën en eerste schetsen te praten: een kas op het dak als groene ontmoetingsplek. Er ontstond snel draagvlak, mensen waren enthousiast, ook al moesten sommigen aan het idee van een nieuwe functie met daarmee gepaard wellicht meer geluids- en lichtoverlast of inkijk wennen. 

Akoestisch onderzoek en ook het stedenbouwkundig onderzoek vormden uitdagingen, maar Dennis werd telkens onverwachts geholpen door externe partijen en zelfs gemeenteambtenaren. 

Een belangrijke rol speelde ook de wethouder, die zijn vasthoudendheid herkende en bestuurlijk vertrouwen uitsprak. Dat zorgde binnen het gemeentehuis voor steeds meer goede wil. Ondertussen bleef Dennis zijn ontwerp verder uitwerken en organiseerde verschillende openbare activiteiten op het dak, zoals een avond waarop buurtbewoners samen de zonsondergang konden bekijken.

Uiteindelijk besloot de gemeenteraad dat De Dakkas gebouwd mocht worden. Dat was het moment waarop de volgende uitdaging begon: realisatie én financiering. Dennis sloot samen met twee compagnons uit de horeca en het ondernemerschap. Via banken en crowdfunding kregen ze de financiering van in totaal € 800.000 rond. 

De bouw was technisch ingewikkeld. De parkeergarage had grote overspanningen zonder kolommen, waardoor een restaurantfunctie extra eisen stelde aan de vloerbelasting. Er moesten enorme stalen liggers geplaatst worden en veel constructieve aanpassingen gedaan worden. Toch lukte het, mede dankzij de hulp van vele professionals die het initiatief een warm hart toedroegen.

In 2018 werd De Dakkas opgeleverd. De kas biedt een ruimtelijk interieur met veel glas en licht, een grote zaal die voor diverse activiteiten wordt gebruikt en een terras met uitzicht over Haarlem. Het is inmiddels een commercieel succes en een geliefde plek in de stad. Naast het restaurant wordt de locatie veel gebruikt voor presentaties, bijeenkomsten en culturele activiteiten zoals openluchtbioscopen.

Het terras kreeg een bijzondere uitstraling door het gebruik van ‘boomveren’: innovatieve lichte constructies waarmee bomen toch op het dak konden worden geplaatst. De mix van glas, staal, hout en groen zorgt voor een unieke sfeer, vooral tijdens zomeravonden wanneer de lucht en het stadslicht worden weerspiegeld in het glas.

De jarenlange inspanning heeft niet alleen geleid tot een bijzonder gebouw, maar ook tot een breder gesprek over hoe steden kunnen verdichten, vergroenen en ruimte slimmer kunnen gebruiken. Optoppen, aanplakken of uitbouwen kan in veel steden nieuwe woonruimte creëren, mits zorgvuldig ontworpen en goed afgestemd met de buurt. Participatie bleek daarbij cruciaal: niet alleen om bewoners te betrekken, maar ook om verwachtingen helder te houden en te laten zien waar wel en geen ruimte zit voor aanpassingen.

De Dakkas laat zien dat je met vasthoudendheid, creativiteit en samenwerking zelfs of juist op een parkeerdak iets bijzonders kunt realiseren. Toeval en geluk speelden een grote rol, geeft Dennis toe; zonder de welwillende ambtenaar, een overtuigde wethouder en vele andere professionals die hier en daar met een aanvraag of de bouw zelf hielpen, was het niet gelukt De Dakkas realiteit te laten worden.

De Dakkas nu (links) en daarnaast de nieuwe groene toekomstplannen (rendering)

Afsluitende conclusies:

• Wees vasthoudend en kweek ‘goodwill’
• Net als Jeroen vindt ook Dennis: Zien is geloven! Doe aan placemaking, organiseer alvast een event, maak je idee tastbaar voor de buurt, de bezoekers en de gemeente.
• Vroegtijdige participatie is uitermate belangrijk, of het nou om het optoppen van woningen gaat of het creëren van een ontmoetingsplek op een parkeergarage!

Locatie: Club Entree, Zoetermeer.

Tekst en Verslag: architectuurpunt Zoetermeer
Fotoverantwoording: diverse beelden uit de presentaties van Jeroen Scholten, Marc Bukman en Dennis de Waart.