Deuren naar erfgoed openden zich in Utrecht
Dag van de Architectuur en Gemma Smid Architectuur prijs in Zoetermeer
ArchitectuurPuntZoetermeer in gesprek met:
Botine Koopmans
Botine Koopmans is sinds 2018 bestuurslid en secretaris van Stichting ArchitectuurPunt Zoetermeer. Dat dit geen toeval is blijkt wel uit haar vruchtbare werkperiode voor de gemeente Zoetermeer.
In dit schrijven maken we kennis met Botine en hoe het allemaal zo is gekomen dat in Zoetermeer niet alleen de Dag van de Architectuur wordt gevierd, maar ook de Open Monumentendag en dat er sinds 2006 ook een Zoetermeerse Architectuurprijs is: de Gemma Smid Architectuurprijs!
Botine studeerde in Utrecht. Na een jaar Schoevers opleiding en een paar jaar secretarieel werk via het uitzendbureau begint ze aan een studie Kunstgeschiedenis in Utrecht in 1977. Tijdens deze studie specialiseert zij zich al vlot als architectuurhistoricus.
En afstuderen doet zij in de ‘Middeleeuwse bouwkunst’.
Tijdens deze studie ontdekt ze het plezier in onderzoek doen en daarover schrijven.
“Beeldende kunst en Middeleeuwen, alles uit die 14de 15de eeuw, dat oprecht religieuze en de geheimzinnigheid is wat mij aansprak.”
Het resulteert in een lezenswaardige doctoraalscriptie over het keizerlijk paleis Lofen te Utrecht die verschijnt in de reeks Clavis Kleine Kunsthistorische Monografieën (De Walburg Pers).
Toen ze na haar studietijd in 1986 solliciteerde bij de gemeente Zoetermeer als beleidsmedewerker cultuur verscheen bijna gelijktijdig: ‘Een kijk op deuren’ een onderzoek en inventarisatie naar de vormgeving van voordeuren van de Middeleeuwen tot in de 20ste eeuw in Utrecht.
“Toen dit boek gepubliceerd werd werkte ik net in Zoetermeer!”
Inmiddels heeft Botine veel prachtige publicaties gemaakt. Een indrukwekkende hoeveelheid in de zogenaamde ‘VOM-reeks’ in opdracht van de gemeente Den Haag. Botine: “Ja, ik denk inmiddels een stuk of twaalf.”
Haar partner Dick Valentijn (ze ontmoetten elkaar in de studietijd in Utrecht) had een soortgelijke werkomgeving in Den Haag. Hij houdt van fotograferen en zo maken zij samen nog steeds met mooie foto’s geïllustreerde boeken over erfgoed. Het doel van deze boekenserie: publiek te enthousiasmeren voor het rijke erfgoed in Den Haag! VOM staat voor: Voorlichting Over Monumenten.
Maar ook over Zoetermeer heeft zij veel gepubliceerd, vaak in samenwerking met Ronald Grootveld van het Historisch Genootschap Oud Soetermeer.
Zoetermeer
Botine werkte van 1986 tot in 2018 voor de gemeente Zoetermeer en al deze tijd met een tomeloze inzet voor het erfgoed.
Ze startte bij ‘bureau cultuur’ van de gemeente Zoetermeer. Het monumentenbeleid was één van de onderwerpen die vanaf het begin in haar takenpakket heeft gezeten. Toen de beleidsadvies-functie ‘erfgoed’ niet meer bij een afdeling cultuur, welzijn of onderwijs behoorde maar bij vergunningverlening en stedelijke ontwikkeling:
“vond ik dat prettiger… erfgoed en monumenten hebben directe raakvlakken met de bouwinspecteurs en stedenbouwkundigen en de welstandscommissie. Ik voelde me minder een eenling.”
Het monumentenbeleid is altijd bij Botine gebleven gedurende haar loopbaan bij deze gemeente.
Open Monumentendag Zoetermeer
Vanaf de start van haar loopbaan heeft ze veel contact met de historische vereniging in Zoetermeer. Het Historisch Genootschap Oud Soetermeer. En ook met de archeologische werkgroep van het HGOS.
Zo werd in 1987 in samenwerking met het Historisch Genootschap de 1e Open Monumentendag in Zoetermeer georganiseerd. De Open Monumentendag werd datzelfde jaar in Nederland geïntroduceerd, naar een Frans voorbeeld.
“Toen was er ook al de Dag van de Architectuur (vanaf 1986!) maar deze is landelijk altijd wat ‘losser’ georganiseerd geweest. Er is geen vast moment, zoals bij de Open Monumentendag die steeds in het tweede weekend van september plaatsvindt, maar de Dag van de Architectuur wordt wel altijd in de maand juni gehouden.”
De Open Monumentendag geniet landelijk ook meer bekendheid.
Dag van de Architectuur in Zoetermeer
In de tijd dat de monumentenzorg was ondergebracht bij stedelijke ontwikkeling (S.O.) kwam in 2005 het idee op om ook in Zoetermeer een Dag van de Architectuur te organiseren.
“Dit gebeurde op initiatief van wethouder Gemma Smid die veel interesse had voor architectuur en deze liefde wilde delen met een grotere groep burgers.”
Gemma Smid heeft zich bijzonder ingezet om de architectuur van Zoetermeer breed onder de aandacht te brengen. Betrokken collega’s van Koopmans waren toen: de stedenbouwkundige Alex Berendsen, de communicatieadviseur Sashka Winkel én de mensen van Floravontuur (citymarketing Zoetermeer).
Toen deze wethouder afscheid nam, kreeg zij als dank voor haar enthousiasme en inspanningen een naar haar vernoemde architectuurprijs.
In 2006 werd deze voor de 1e keer uitgereikt: De Gemma Smid Architectuurprijs.
Eens in de twee jaar wordt de prijs uitgereikt. Het is een prijs om nieuwe gebouwen/bouwprojecten te waarderen. Er wordt naar de afgelopen twee jaar gekeken en een groslijst gemaakt door het comité Dag van de Architectuur. Vervolgens worden er vijf of zes gebouwen genomineerd.
De allereerste keer bepaalde het publiek wie de prijs kreeg. Maar dit werkte niet goed. Degene met het grootste netwerk en de meest actieve werving bleek de meeste stemmen binnen te halen. Daarom is de volgende keer in 2008 een vakjury ingesteld voor de architectuurprijs én een aparte publieksprijs, omdat we het publiek er wel graag bij wilden betrekken. Dit gebeurt nu ook weer.
Dit jaar, op 30 augustus 2025, wordt voor de 10de keer de Gemma Smid prijs uitgereikt!
Zo was er in 2006, 2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018, 2020, 2022 en nu 2025 een prijsuitreiking. In 2025 is het ook precies 20 jaar terug dat er in Zoetermeer voor het eerst een Dag van de Architectuur is georganiseerd.
Advieswerk in verschillende rollen
Als secretaris voor de welstandscommissie deed had Botine verschillende uitvoerende en voorbereidende taken: planbesprekingen voorbereiden, informatie compleet maken en termijnen en afspraken plannen, natuurlijk de agenda bijhouden en de adviezen opstellen.
Een belangrijke verandering was de wijziging van de woningwet waarin het welstandstoezicht wordt geregeld, op 1 januari 2003. Die bood de ook de mogelijkheid om in plaats van een welstandscommissie, een stadsbouwmeester te benoemen. Zoetermeer heeft hiervoor gekozen. Wethouder Patrick van Domburg heeft zich hier destijds sterk voor gemaakt. En dat pakte heel goed uit. De advisering door één persoon werkte beter dan wanneer iemand alleen tegenover een hele commissie staat bij de presentatie van zijn plannen.
Wel wordt de stadsbouwmeester voor de grotere plannen bijgestaan door een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Voor monumentenzaken schuift een erfgoeddeskundige aan.
De eerste stadsbouwmeester was de voorzitter van de aftredende welstandscommissie, Peter Kilsdonk, in 2012. Hij werd opgevolgd door Johan Roelofs toen zijn termijn verstreken was.
“Het leukste en belangrijkste deel van mijn werk vond ik de bescherming van het erfgoed. De inventarisaties, de voorstellen voor uitbreiding van de gemeentelijke monumentenlijst en de aandacht voor de cultuurhistorische waarde van new town Zoetermeer. Ik ben er best trots op dat Zoetermeer de eerste stad in Nederland was die begon met het in kaart brengen van het erfgoed na 1965. Post 65 heet dat nu. Dat was vanaf 2000 in het project De Gave Stad waarbij we per wijk cultuurhistorische verkenningen hebben gemaakt en wijkexposities samengesteld. En ook een symposium georganiseerd waar Carel Weeber bij aanwezig was.”
Leren en ontmoeten
“Als beleidsmedewerker in dienst van een gemeente heb je een begeleidende en adviserende rol. En ik kon en moest ook cursussen volgen volgen om op de hoogte te blijven van de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van monumentenzorg en welstand. Bij zo’n cursus ontmoet je mensen en breid je je netwerk uit! Daar heb ik waardevolle contacten aan overgehouden.”
Waardering voor werk in het erfgoed
Na haar pensionering werd Botine gevraagd voor het bestuur van Stichting ArchitectuurPunt Zoetermeer. (2018)
Een stuk eerder in 2009 ontving Botine van het Historisch Genootschap de Jan van der Spekprijs. Dit is een geldprijs voor mensen die een bijdrage hebben geleverd aan het behoud van het cultuurhistorisch erfgoed in Zoetermeer. Het gaat om het waarderen van inzet, het onder de aandacht brengen, het is een ’soort oeuvre-prijs’.
“Deze geldprijs heb ik geschonken aan de Zoetermeerse Molen de Hoop. En ik kreeg nòg een waardering van het Historisch Genootschap. Bij mijn afscheid van de gemeente Zoetermeer in 2018 werd ik tot mijn grote verrassing tot erelid van het Historisch Genootschap benoemd.”
Wonen en werken
Botine is zelf nooit in Zoetermeer gaan wonen.
“Wanneer je met een stad bezig bent vanuit je professie is het prettig als je er ook woont. Voor Zoetermeer heb ik dat niet gedaan en ook niet niet willen doen. Wij wilden graag een stedelijke omgeving en een oud huis, en we houden van de zee. In Den Haag was dat alles te vinden. We kochten een gaaf oud huis in Den Haag. Zoetermeer is nog altijd fijn dichtbij net als strand en duinen, de zee. Bovendien, de woon-werkverbinding tussen Zoetermeer en Den Haag is goed, én je voelt je snel thuis in Zoetermeer.”
Zou je het misschien toch nog overwegen in Zoetermeer te gaan wonen?
“Heel, heel ver op de achtergrond denken we wel eens aan een appartement in Zoetermeer. Dat komt nog het best in de buurt van wat we zouden willen. Bijvoorbeeld in Oosterheem. De ruimte daar vinden we erg aantrekkelijk.”
Geboortekaartjes voor gebouwen
‘Gestreepte plaatjes’ (vierkant metaal zwart-aluminium horizontale streep) voor gebouwen zijn ingevoerd in de periode dat was Gemma wethouder was in Zoetermeer.
Deze plaquettes voor nieuwe gebouwen met erop interessante archtergrond-informatie zijn ook op gebouwen in Zoetermeer te vinden. Botine: “De architectuurplaquettes zijn een initiatief van het Nederlands Architectuur Instituut.(NAI) Daar is ook de eerste geplaatst in 2002. Het is ontworpen door Bruno Ninaber van Eyben. Het is een soort geboortekaartje en vermeldt de naam van het gebouw, het bouwjaar, de architect, opdrachtgever en maker. Gemma was hier heel enthousiast over en we hebben in Zoetermeer enkele tientallen gebouwen van zo’n plaquette voorzien, vooral in Oosterheem.”
Herinneringen
“Thema’s uit de eerste jaren van de Dag van de Architectuur zoals ‘Reis door de tijd in 2005’ en ‘Verboden terrein’ in 2006 vond ik erg aansprekend. De Dag van de Architectuur, werd eerst wel jaarlijks georganiseerd van 2005 t/m 2010. Door een bezuiniging vanuit de gemeente werd er gekozen om het ene jaar een OMD te organiseren en het andere jaar een DvdA. Maar de ‘ontbrekende’ Open Monumentendag werd eigenlijk meteen ingevuld door het HGOS en de Dag van de Architectuur als ‘kleine versie’ door het ArchitectuurPunt.
Zo is er toch steeds in juni een DvdA en in september een OMD. Behalve in 2020, toen zijn ivm ‘Corona’ deze dagen gecombineerd in september.”
“De architectuurprijs bestaat uit een geldprijs en een trofee. De trofee uit de eerste jaren was speciaal ontworpen, als ik me goed herinner een glazen plaatje op een houten voet. Er werden witte handschoentjes bijgeleverd om hem vast te pakken, anders kwamen er vlekken op.”
“Een aantal keren hebben we tijdens de Dag van de Architectuur helikoptervluchten georganiseerd. Dat was geweldig, Zoetermeer is heel fotogeniek vanuit de lucht. Al hoorden we later dat bewoners niet zo heel blij waren met het geraas van de helikopter boven hun hoofd op de vrije zaterdagmiddag. Een keer dreigde het mis te gaan. De helikopter zou vertrekken van een weitje in Oosterheem. Maar toen de helikopter voor de eerste rondvluchten arriveerde, bleek daar een klein helikoptertje rond te vliegen van een helikopterclub, en toen wilde de grote helikopter daar niet meer landen (en het kleine helikoptertje wilde niet weg). In allerijl hebben we toen een nieuwe weide gevonden en alle deelnemers en toeschouwers met hun klapstoeltjes daarnaar toe verhuisd.”
Tot slot: thema van Dag van de Architectuur dit jaar 2025 is ‘In transitie’.
Botine wat zou jouw invulling zijn? Waar denk jij aan bij architectuur in transitie?
“Een erg breed thema, maar wel heel erg van nu! Welke gebouwen doen er mee, daar kijk ik meer naar. Het thema is breed en lastig om concreet te maken in het programma. Zelf vind ik binnen het thema transitie herbestemming van gebouwen erg belangrijk, eerder dan sloop, en met de openstelling en rondleidingen in de Kristalkantoren en de Mammoet wordt daar in het programma goed invulling aan gegeven.”
Tekst: Simone Langeveld, Mei-juni 2025.